KRAJOWE ›› Muzeum Orawskiego Parku Etnograficznego
Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej - ten piękny bastion kultury na kresach państwa polskiego powstał na skutek aktu darowizny dokonanego w 1937 r. na rzecz Skarbu Państwa polskiego, w rezultacie starań ówczesnego konserwatora zabytków Bohdana Tretera, przez rodzeństwo Joannę Wilczkową i jej brata Sandora Lattyaka (Łaciaka), ostatnich spadkobierców sołtysiej rodziny Moniaków .Na mocy powyższego aktu Skarb Państwa stał się właścicielem posesji o powierzchni ponad czterech hektarów, w skład której wchodzi zabytkowy dwór z również zabytkowymi budynkami gospodarczymi w otoczeniu parku o wspaniałym starodrzewiu.
Po śmierci ostatniej z rodu Joanny Wilczkowej w 1951r., która zamieszkiwała starodawną siedzibę rodową na zasadzie dożywocia, zniszczony dwór wraz z zespołem budynków gospodarczych został przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dr Hannę Pieńkowską starannie odnowiony. Cenny ten zabytek i pokaźny obszar ziemi pozwoliły na podjecie myśli zorganizowania tutaj Muzeum na wolnym powietrzu dla regionu Orawy.
Wychodząc z odległej przeszłości historycznej i obrazu polskiej Orawy z przed niedawnych kilkudziesięciu lat organizatorzy Muzeum dążą do przedstawienia na terenie Orawskiego Parku Etnograficznego całokształtu kultury tego regionu. Mamy tu więc budownictwo mieszkalne z jego ciekawą architekturą i wyposażeniem wnętrz, budownictwo związane z gospodarką rolno-hodowlaną, tak typową dla Orawy, które reprezentują zabudowania gospodarcze, lamus i piwnica do przechowywania płodów rolnych, pasieka z ciekawymi typami uli . Są tutaj wiejskie zakłady przemysłowe które zaspokajały potrzeby wsi jak: tartak, folusz , kuźnia i olejarnia.
Obok sołtysiego dworu i chałup chłopskich, zamożnych i biednych, reprezentujących różne części Orawy mamy dwie karczmy, które w życiu wsi orawskiej odgrywały niepoślednią rolę nie tylko jako miejsce zabaw i pijaństwa, ale jako centrum życia społeczno towarzyskiego, stanowiły bowiem miejsca spotkań całej wsi.
Czołowy obiekt i najcenniejszy zabytek Muzeum - dwór Moniaków wraz z budynkami gospodarczymi obrazuje życie drobnej warstwy szlacheckiej.
Stojąca na prawo od bramy głównej wiodącej do muzeum duża chałupa jest domostwem bogatego chłopa z Jabłonki, z terenu Kotliny Orawsko-Nowotarskiej, gdzie występują zamożniejsze gospodarstwa. Pochodzi z r. 1839; budulec świetnie wytrzymał próbę czasu. Jest to również chałupa z wyżką, o planie dworkowym z sienią pośrodku, która dzieli lewe skrzydło składające się z izby czarnej, świetnicy, alkierza i komory, od prawego skrzydła złożonego z dwu nieopalanych izdebek. Dom kryty jest słomą i gontem.
Blisko dzwonnicy stoi chałupa chłopa biednego . Chałupa ta łączy część gospodarczą i mieszkalną pod jednym dachem. Mieszkalna składa się z jednej sionki, czarnej izby kurnej, której wyposażenie stanowią najkonieczniejsze sprzęty, oraz ze świetnicy - malutkiej izdebki opalanej z kuchni. Część gospodarcza składa się ze stajenki na jedną krowę, szopy i wiaty.
Domem zasobnym, świadczącym o wysiłku artystycznym włożonym w jego wykonanie, jest chałupa z wyżką z Jabłonki, zwana od nazwiska właściciela chałupą Paś-Filipka . Pochodzi ona z r. 1843, zawiera jednakże elementy starsze, jak sosręb w alkierzu z r. 1765. Przedstawiono w niej dawne tkactwo orawskie. We wnętrzu domu, o cechach wyposażenia z lat międzywojennych, stoją trzy warsztaty tkackie, na których tkano płótno, chodniki-kobierce i sukno. Dom spełnia funkcje warsztatu produkcyjnego i pomieszczenia mieszkalnego, więc cenniejsze przedmioty, np. pościel wyprawową córki, przeniesiono do sąsiedniej "komnatki".
W Muzeum prezentowane są także cztery chłopskie zakłady przemysłowe : olejarnia pochodząca z Lipnicy Małej , kuźnia , tartak i folusz . W olejarni wyrabiano z siemienia lnianego olej. Siemię lniane tłuczono w stępach na mąkę, po czym masę podgrzewano w kociołku umieszczonym w kamiennym, kurnym piecyku i wkładano do lisicy - drewnianej prasy; następnie przez uderzanie taranami, tj. drewnianymi młotami, tłoczono olej. Kuźnia to mały budyneczek nakryty dachem z dużym okapem nadwieszonym nad wejściem. We wnętrzu znajduje się charakterystyczny piec, w którym miechem podsycano ogień.
Nad potoczkiem stoją tartak i folusz. W foluszu za pomocą gorącej wody spilśniano sukno przeznaczone do wyrobu ubrań. Tartak odznacza się ciekawym mechanizmem świadczącym o wysoko rozwiniętym zamyśle technicznym chłopów. W pobliżu dworu znajduje się pasieka złożona z 13 uli. Otacza ją płotek z tyniorek - rodzaju dranic dartych z żerdzi. Do obiektów reprezentujących tzw. małą architekturę należy zabytkowa dzwonnica przeniesiona z przysiółka Zimna Dziura w Zubrzycy Górnej. Stojąca na niskiej podmurówce dzwonnica ma konstrukcję zrębową. Ściany nachylone są skośnie ku środkowi i szalowane deskami. Na tej konstrukcji umieszczono nadbudowę o prześwitowych okienkach, gdzie znajduje się XVII- wieczny dzwonek.
Przechodząc od strony folusza przez wąską bramę, napotykamy dwie wielobudynkowe zagrody. Dalsza, z pobielanymi budynkami gospodarczymi w układzie jednorzędowym, przeniesiona została z Chyżnego . Obok po przeciwnej stronie drogi, kompletowana jest zagroda typu "L", a na razie stoi chałupa z 1859r. z Lipnicy Małej. Dwurzędowa zagroda z zachowanym starym sadem, ogródkiem, kuźnią i wolno stojącą piwnicą w stoku, znajdująca się na pierwszym planie, to zagroda rodziny Misińców. Reprezentuje typ budownictwa z przełomu wieku, z charakterystycznym dachem naczółkowo-przyczółkowym. Wnętrza już jednotraktowe, układ asymetryczny ze słynną "bez sień izbą". Jeśli przejdziemy przez potok , zobaczymy budynek Świetlaka pochodzący z pierwszej połowy XX w. Obok na rozległej polanie zastaniemy przykłady budownictwa pełnozagrodowego. Jest tu XIX-wieczna chałupa z Piekielnika z wyżką , za nią zagroda jednobudynkowa z Zubrzycy Górnej. Po przeciwnej stronie drogi stoi dwubudynkowa zagroda z lat trzydziestych XX w., stanowiąca niegdyś własność Czarniaków z Zubrzycy Górnej. Budynek mieszkalny i gospodarczy łączy szeroka, dwuskrzydłowa brama pod gontowym zadaszeniem. W niewielkim oddaleniu drewniana szkoła z przełomu XIX i XX w., przeniesiona z Lipnicy Wielkiej wraz z częścią autentycznego wyposażenia.